فرمود : در توبه را از براي ايشان گشوده‌ام تا جان به حلق ايشان برسد . گفت : بس است مرا « 1 » . وبدان كه خلاف است ميان علماى عامه وخاصه كه آيا إبليس از ملائكة بود يا نه ، ومشهور ميان متكلمان ومفسران خاصه وعامه آن است كه أو از ملائكة نبود بلكه از جن بود ، ونادرى از علماى اماميه وبعضي از علماى عامه قائلند كه أو از ملائكة بوده است ، وحق آن است كه از ملائكة نبود بلكه چون مخلوط بود با ملائكة وظاهرا با ايشان بود خطابي كه متوجه ملائكة مىگرديد متوجه أو نيز مىشد « 2 » ، چنانچه در حديث صحيح منقول است كه جميل از حضرت صادق عليه السّلام پرسيد كه : إبليس از ملائكة بود يا از جن ؟ فرمود : ملائكة گمان مىكردند از ايشان است وخدا مىدانست از ايشان نيست ، پس چون امر كرد أو را به سجدهء آدم از أو صادر شد آنچه صادر شد « 3 » . وبه سند معتبر منقول است كه از آن حضرت پرسيد كه : إبليس از ملائكة بود يا متولّى چيزى از امر آسمان بود ؟ فرمود : از ملائكة نبود ، وملائكة گمان مىكردند كه از ايشان است وخدا مىدانست كه از ايشان نيست ، وهيچ امرى از أمور آسمان با أو نبود ، وأو را كرامتي نبود . جميل گفت كه : رفتم به نزد طيّار وآنچه شنيده بودم به أو نقل كردم ، پس انكار كرد وگفت : چگونه از ملائكة نباشد وحال آنكه خدا به ملائكة گفت : « سجده كنيد آدم را » « 4 » ؟ اگر أو از ملائكة نباشد ، معصيت خدا نكرده خواهد بود . پس طيّار به خدمت آن حضرت آمد وپرسيد كه : حق تعالى هر جا كه مىفرمايد اى گروه مؤمنان ، آيا منافقان داخلند ؟

--> ( 1 ) . كافى 2 / 440 ؛ كتاب الزهد 75 . ( 2 ) . مجمع البيان 1 / 82 ؛ تفسير فخر رازي 2 / 213 . ( 3 ) . مجمع البيان 1 / 82 ؛ تفسير عياشى 1 / 34 . ( 4 ) . سورهء بقره : 34 .